De lange weg van museum Kröller - Müller

Op 11 Februari 1869 werd Helene Müller (1869-1939) geboren in Horst, vlakbij Essen. Haar vader was een vermogend industrieel. In haar jonge jaren las zij heel veel van Lessing tot Nietzsche tot zij op jeugdige leeftijd van 19 jaar in 1888 vanuit een strategisch huwelijk met de in Rotterdam geboren Anton/Anthony Kröller (1862-1941) trouwde, de broer van de zakenpartner van haar vader.

Zij maakten van het bedrijf Müller en Co. een belangrijke handelsonderneming, een succesvolle firma op terreinen als staal, ijzererts, kolen, graan, transport. Hij was vooral gedreven door eerzucht, macht en maatschappelijke erkenning, maar hij maakte ook als financieel expert haar liefde voor kunst als verzamelaar vanaf de eeuwwisseling 1900  mogelijk. In 1901 verhuisde het echtpaar vanuit Rotterdam naar Den Haag en betrokken zij het Landhuis Huize ten Vijver.

Al vroeg kreeg zij contact met H.P.Bremmer, schilder en kunstcriticus, die vanaf 1890 in artistieke kringen verkeerde. Vanaf 1900  volgde zij de cursussen van deze charismatische kunstpedagoog die haar belangrijkste adviseur  werd. Het is zeker zo, dat Bremmer haar keuzes voor moderne kunst sterk heeft beïnvloed. In 1911 werd (voortaan zo aangeduid) HKM ernstig ziek en werd ze geopereerd. 

Vanaf de vroege fase rijpte het plan om voor haar collectie een huis voor cultuur te laten bouwen. Haar echtgenoot kocht in die periode landgoed Ellenwoude in Wassenaar, om die plannen te verwezenlijken. Daarvoor werden de Duitse architecten Peter Behrens en Mies van der Rohe en iets later H.P.Berlage aangetrokken. HKM was al vroeg een van de grootste en beroemde kopers van moderne kunst. Bekend zijn de reizen naar Parijs waarbij ze dan met 20 doeken van van Gogh naar huis kwam.

De belangrijke biografie over HKM van Eva Rovers heeft dan ook als titel: De eeuwigheid verzameld (Prometheus, 2010). Zij bracht een grote collectie tot stand vanaf Renoir, van Gogh tot de latere abstracte kunstenaar Mondriaan. Naast Bremmer kwam vanaf 1908 Sam van Deventer in beeld met name bij de kunstlessen van Bremmer. Daar werd de basis gelegd voor de relatie tussen deze twee zielsverwanten, ondanks het grote leeftijdsverschil: HKM was zo’n twintig jaar ouder. De omvangrijke biografie over van Deventer van Ariette Dekker heeft dan ook de titel: De vertrouweling  (Prometheus, 2010, 600 pag.)

Het brieven-archief van zo’n 3000 stuks aan van Deventer kwam in 2005 beschikbaar.

Zijn brieven zijn, voor zover ik weet, verloren gegaan. Al in de fase van Wassenaar ontstonden eerste ontwerpen voor een museum. In dezelfde periode begon de aankoop van terreinen op de Veluwe voor de jacht en kochten ze een landgoed in Drenthe bij Schipborg.

Zo was Berlage vanaf 1913 in dienst bij het echtpaar en was Berlage verantwoordelijk voor jachthuis St.Hubertus in Otterlo op de Hoge Veluwe. In 1912 betrokken ze landgoed Ellenwoude bij Wassenaar en werkte HKM in het familiebedrijf bij de afdeling gebouwen.

Zoals gezegd waren er na de operatie en ziekte in 1911, als alles goed zou gaan, plannen voor een museum. In 1913 werd een eerste museum Kröller geopend vlak bij het kantoor aan de lange Voorhout, twee dagen in de week geopend voor publiek. Dat was van korte duur door de concentratie op de Hoge Veluwe rond het bijna middeleeuws kasteel, vlak bij het domein van de Koninklijke familie, waar vrienden, zakenlui, bankiers en kunstenaars werden ontvangen.

Het echtpaar woonde er slechts incidenteel, maar het was een plek om indruk te maken met dit ”Gesamtkunstwerk”, dat nu uiteraard voor publiek toegankelijk is .

De fase van de Eerste Wereldoorlog, de economische crisis in de jaren twintig, de problemen in de eigen firma veroorzaakten een grote verschuiving in de plannen voor het museum op de Veluwe. In 1919, vlak na de Eerste Wereldoorlog nam Berlage ontslag en werd St.Hubertus voltooid door de Vlaamse architect Henry van den Velde.

Door alle negatieve ontwikkelingen had HKM haar hele collectie moeten doorschuiven naar het Rijk. Pas in Juli 1938 kon het huidige museum worden geopend, na de voltooiing door van den Velde. Sam van Deventer kreeg in de oorlogsjaren de leiding over het landgoed en museum.

Hij probeerde de zaak door zijn contacten met de bezetters zo goed mogelijk in stand te houden. Hij werd overigens in april 1945 als vermeende collaborateur opgepakt.

Na de slag om Arnhem in 1944 diende het museum als noodziekenhuis en waren er in St. Hubertus zo’n 70 verpleegsters ondergebracht. Het was dus bepaald geen fraaie start voor de levensdroom van HKM. Pas in de decennia na 1945 en de heropening in 1946 en door de talrijke latere directies sinds Bram Hammacher tot 1963 vonden talrijke uitbreidingen en renovaties plaats . Er verrees de beroemde beeldentuin in 1961 en ga zo maar door. De latere fasen zoals van Rudi Oxenaar, de architect Wim Quist, Lisette Pelsers en tot Benno Tempel. 

Op dit moment is het wachten op de zoveelste aanbouw of verbouwing door de ondergrondse uitbreiding door de Japanse architect Tadao Ando. De opening in 1938, ter gelegenheid van hun 50 -jarig huwelijk, was toen iets heel aparts. HKM had zich een groot aantal jaren intensief bemoeid met de plannen voor dat museum, een warm pleidooi gehouden voor haar wensen.

Deze complexe dame overleed 14 december 1939 in Otterlo. Ze zei ooit eens: ik verzamel om aan de toekomst dat te geven, wat mij lijkt het beste in het leven. Met haar inzet voor de schoonheid van kunst had zij een visionaire collectie tot stand gebracht.

Het grote accent op de bijna spirituele betekenis van veel van haar kunstenaars kreeg haar verzameling deels door Bremmer. Zo’n 90 werken van van Gogh, de collectie neo-impressionisten en pointillisten ontstond door haar visie en onderzoek van het leven, dat tot sociale verbetering kan leiden.

Kunst maakt ons tot betere mensen. 1956 publiceerde van Deventer: De Geschiedenis van het cultureel levenswerk, over de totstandkoming van haar collectie..

Gaat dat zien. Laat u verwelkomen door Meneer Jaquesç het fraaie beeld van Oswald Wenkebach uit 1955 bij de ingang.

Karel Hupperetz

Ik verwijs tot slot naar de commerciële bijlagen in NRC van museum Kröller-Müller voor de geschiedenis en actuele ontwikkelingen.