Onzekere tijden

Veel tijdgenoten zijn er met mij van overtuigd dat we in onzekere tijden leven.  Recent las ik in NRC  (30.1.2026) de recensie van het net verschenen boek van de Pools-Vlaamse Filosoof Alicja Gescinska: Vrouwen in duistere tijden (Bezige Bij, 429 pag.).

Dit bracht me er toe wat verder op zoek te gaan naar een mogelijk antwoord op deze actuele crisis . Uiteindelijk belandde ik bij de geschiedenis van het Humanisme, waarmee ik al veel langer bezig was. Daarbij kwam vanzelf de lange voorgeschiedenis aan de orde , die van belang blijkt als voorlopers van onze eigen eigen samenleving.

Zo was ik gefascineerd door de grote biografie over Erasmus (1466-1536) van Sandra Langereis (Bezige Bij 2021 , 784 pag.) : Erasmus, Dwarsdenker. Het was zeker geen toeval dat bij mijn afscheidscollege bij de Germanisten de filosoof Montaigne (1533-1592 )aan bod kwam.

Tot slot was ik blij dat in 2023 de centrale tekst van Cusanus (1404-1464 ) de middeleeuwse filosoof -theoloog, eindelijk in het Nederlands werd vertaald: De docta ignorantia, De wetende onwetendheid  (Damon , Eindhoven 2023) . 

Deze lijn liep uiteraard zelfs door tot de Verlichting, tot Franse auteurs als Diderot. 

Humanisme interesseert mij uitsluitend als fenomeen, zonder dat ik ooit heb overwogen lid te worden van welke partij, club  of vereniging dan ook. Maar was geen toeval dat ik in 2023 als kerstcadeau het interessante boek van de Engelse auteur Sarah Bakewell  kreeg : De Humanisten, dromers, denkers en onderzoekers die de wereld veranderden ( Ten Have 2023, 512 pag.). Het is een goed geschreven, erudiet boek over de lange geschiedenis van het humanisme , met groot aantal voetnoten(421-489) en een omvangrijk register (491-512).

Die boven genoemde koplopers en dit boek bepalen zeker voor een deel mijn denkwijze en wereldbeeld als een zekere fundering. Ik groeide op in de wereld van de humaniora , de Studia humanitatis, de geesteswetenschap , in de geest van dwarsdenkers, die vanuit verschillende perspectieven vragen stelden, nergens zeker van waren, maar met twijfel de zoektocht aangingen. 

Vanaf de Renaissance bij iemand als Pico della Mirandola ( 1463-1494) met zijn “Rede over de menselijke waardigheid “ tot aan Rob Riemen van Nexus  met : Mensworden is een Kunst (Athenaum, Polak & van Gennep , 2023, 232 pg. ) heeft  deze manier van denken mij geïnteresseerd en bezig gehouden.

De Duitse Julian Nida -Rümelin , ooit Kultur-  Staatsminister, publiceerde in 2006 het boek : Humanismus als Leitkultur, een pleidooi tegen het denken in rendement en nut  en voor waarden en waardigheid. Of de socioloog Hartmut Rosa die tegenover de vluchtigheid  en versnelde tijd op komt voor de gelijkwaardigheid van mensen.

Het eigenlijke Humanisme  in ons land ging na de Tweede Wereldoorlog van start in 1946/47 op instigatie van Jaap  van Praag (1911-1981 ), met de oprichting van het Humanistisch Verbond. Eigenlijk was daaraan nog vooraf gegaan de “Universele Verklaring van de rechten van de Mens“als hoopvolle start na 1945. Deze lijn liep door tot 2022 met de Humanist International Amsterdam Declaration.

Het is ook zeker geen toeval dat we in ons land de Universiteit voor Humanistiek bezitten , opgericht in 1989, in Utrecht en dat we over een Humanistische Omroep kunnen beschikken. Ook Robbert Bodegraven, de huidige directeur van het Humanistisch Verbond meldt zich met enige regelmaat in kranten, waarbij het gaat om een actuele humanistische identiteit en om een samenbindend verhaal.

Juist in een tijd , waarin de gedeelde, vertrouwde kaders wegvallen is de vraag hoe te leven in een menswaardige samenleving belangrijker dan ooit. Rust en stilte blijven in onze roerige tijd van belang , net als het zoeken in jezelf en het opkomen voor individuele vrijheid als bijdrage aan  een leefbare wereld. Humanisme kan dan een tegenwicht zijn tegen de heersende machteloosheid en moedeloosheid. In maart 2023 vond in Bakkeveen een Humanistisch Lentefestival plaats. Het ging daar vooral om een gesprek over de rol van Humanisten in de huidige samenleving, om de zoektocht naar gedeelde basiswaarden in een tijd van complottheorieën en Fake News.

De toenmalige Denker des Vaderlands Marjan Slob hield een pleidooi voor meerstemmigheid in het politiek debat en de publieke ruimte.

Ik was tot slot heel erg verrast door de heroprichting van de Aduarder Kring. Rond de resten van de oude Abdij van Aduard was daar in oktober 2025 weer een tegengeluid te horen tegen de groeiende polarisatie. In navolging van Agricola en Wessel Gansfort hoopt men zo een bijdrage te leveren als onafhankelijke denkers en met uiteenlopende invalshoeken . Er is dus nog hoop.!!

Karel Hupperetz