Een aparte architect : Dom Hans van der Laan

 In een periode van twee decennia zijn er talloze vormen van architectuur voor kerken te signaleren, van het Romaans, Gotisch, Barok etc. tot Cuypers en van der Laan. In de vorige eeuw is van der Laan (1904-1971 ) een van de meest markante voorbeelden, met name door de Abdij Sint Benedictusberg in Mamelis bij Vaals.

We moeten daarvoor even kort  terug naar het verleden. In de 19^de eeuw vond in Duitsland de zogenaamde “Kulturkampf “plaats. Het ging daarbij om een grootschalige strijd tussen Rome en Pruisen. Dit vond plaats sinds 1870, de Duitse eenheid, het Keizerrijk onder Kanselier Bismarck. Hij bracht toen anti - katholieke wetten tot stand, die kerkelijke instellingen, kloosterordes, scholen en ziekenhuizen raakte. In dat kader moesten talrijke kloosters uit Duitsland vertrekken, die zich in Vlaanderen en ons land vestigden. De inzet was een strijd tegen obscurantie ten gunste van moderniteit en secularisering. Zo ontstond in het Limburgse Merkelbeek een klooster van de Benedictijnen, dat zich aansloot  bij het beroemde klooster van Solesmes. Van daaruit ontstond in 1897 het klooster Mamelis, vlakbij Vaals.

In het begin van de 20^ste eeuw raakte Mamelis door de Eerste en Tweede Wereldoorlog in grote problemen. Duitse monniken moesten naar Duitsland vertrekken en pas na 1918  werd tot stichting van de Abdij Sint Benedictusberg besloten en in 1922 ging de bouw van van start.

Op de hoge helling  ontstond de abdij, in de sfeer van een middeleeuwse burcht met  twee torens. In 1923 staakte men met de bouw. In 40-45 namen Amerikaanse soldaten daar hun intrek en later politieke delinquenten. Veel werd verwoest of in beslag genomen.

Pas in November 1951 kwamen 13 Benedictijnen vanuit de Paulusabdij in Oosterhout naar Mamelis, en in 1961 werd het een zelfstandige abdij.

Na het vroege begin door architecten Böhm en Weber volgde fase twee in de periode van Abt de Wolf en werd de oude baksteen- bouw met kruisgang en de cellen voor de monniken vernieuwd. Hier kreeg de monnik-architect Hans van der Laan de gelegenheid de zaak  te voltooien.

In  maart 1962 werd de crypte ingezegend en in 1967/1968 de kloosterkerk.  De crypte bevatte het altaar en 11 andere plekken in de rand, de mogelijkheid voor graven  voor de donoren.

Van der Laan veranderde heel grondig  ook andere delen van het oude klooster, zoals de refter en het meubilair.

Hans van der Laan werd in december 1904 in Leiden geboren als een van de vier zonen in een architecten gezin, met broers Nico, Leo en Jan. Hij studeerde bouwkunde in Delft en trad later in bij klooster Oosterhout. Vervolgens studeerde hij filosofie en theologie en werd in 1934 tot priester gewijd.

In de periode na de Tweede Wereldoorlog tot 1973 gaf hij de belangrijke cursus kerkelijke architectuur, die als de zogenaamde Bossche School grote gevolgen had voor de Nederlandse architectuur.

Al vroeg was zijn grote theoretische belangstelling ontstaan. Zijn talrijke publicaties zoals de: Architectonische Ruimte  werden in meerdere landen vertaald. Uiteraard is dat materiaal grotendeels ook te koop bij de balie van het klooster in Mamelis.

Van der Laans werk stond in verband met eeuwenoude tradities in de kerkelijke architectuur maar hij kende ook eigentijdse voorbeelden als het klooster van de Dominicanen in Tourette van Le Corbusier, in Lyon of Notre Dame du Haut in Ronchamp, waar een andere vormentaal werd gehanteerd.

In de Tweede Wereldoorlog waren nogal wat kerken beschadigd, moesten worden hersteld of waren rijp voor afbraak. Vaak greep men in die fase terug op de oude sobere Romaanse kerkenbouw. De architectuur van van der Laan wordt bepaald door een extreme eenvoud, het gebruik van rechthoek en vierkant en altijd alleen het hoogst noodzakelijke.

Zijn architectuur-theorie vraagt nogal wat specifieke kennis en inzicht, waar toe ik mij als ouderwetse alpha nauwelijks competent acht.

Het plastische getal is een rekenkundige theorie , waarbij de architectonische ruimte wordt bepaald door ideale maatverhoudingen. Het wordt vaak vergeleken met de  gulden snede van Pythagoras. Het gaat daarbij om een mooi evenwicht, om bepaalde ordes van grootte, die voor rust en evenwicht en voor variatie zorgen. Wat mij  bij klooster in Mamelis en zijn andere gebouwen altijd fascineert is die weldadige rust, eenvoud en extreme soberheid.

Of het nu gaat om een kerk, een eettafel of grafstenen, er is altijd sprake van sereniteit, een contemplatieve stemming. Naast crypte, kerk en de refter ontwierp van der Laan ook meubels, koorstoelen, kerkbanken, kerkelijke attributen, meubels, verlichting en lampen.

Mij blijft zijn oeuvre fascineren. De droom van hem was de wereld bewoonbaar te maken door zijn zoektocht naar ruimte die is afgestemd op de menselijke maat. In aug.ustus1991 overleed van der Laan in Mamelis.

In 2022 werd in een tentoonstelling in een voormalig nonnenklooster aandacht besteed aan van der Laan en een van zijn belangrijke “leerlingen “Jan de Jong ( 1917-2001), die zijn basis vond in die cursus van de Bossche school vanaf 1952.

Ook hij bouwde zonder compromissen, met een spel van ruimte, lichtval en de relatie van binnen en buiten. Zelf zei de Jong ooit dat het gaat om een dak voor het lichaam en uitzicht voor de geest.

Hij sloopte in 1966 zijn huis in Schaijk en bouwde daar voor zijn grote gezin iets nieuws, in mijn beleving een seculiere kopie van zijn leermeester. In 2019 overleed zijn echtgenote en nam de Vereniging Hendrick de Keyser, ooit opgericht in 1918,  het huis over voor renovatie, dat  vanaf 2023 als museum - woning is open  gesteld.

Op diezelfde manier had de vereniging in 2012 het Huis Naalden in Best opgekocht. Dit huis werd gebouwd in 1983  als cadeau voor de 50^ste verjaardag van Jan de Jong. De Jong en van der Laan kenden elkaar al geruime tijd en in 1977 zocht hij hem op met een maquette voor dit huis.

Zo leefde de monnik-architect nog tijden door na zijn overlijden.

NRC -Magazine wijdde ooit een bijdrage aan hem met een aantal fraaie foto’s met de

titel : Gods eigen minimalist.

K.J. Hupperetz

Voor deze blog ben ik grote dank verschuldigd aan de vroegere architectuur-specialist van de Volkskrant wegens de vele artikelen en publicaties over van der Laan, de Bossche School: Hilde de Haan